Jak zmniejszyć karę umowną : miarkowanie kary umownej.
data dodania: 2015-12-05
Zastrzeżenie kary umownej mimo że jest skutecznym narzędziem zabezpieczającym interesy strony umowy w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przed drugą stronę umowy zwalniając wierzyciela z obowiązku wykazania wysokości poniesionej szkody nie oznacza, że dłużnik nie ma możliwości uchylenia się od obowiązku zapłaty kary umownej. Oprócz tych zarzutów, które dłużnik może podnieść przeciwko wierzycielowi dochodzącemu zapłaty kary umownej, wynikających z ogólnego reżimu odpowiedzialności odszkodowawczej, zobowiązany do zapłaty kary umownej ma możliwość obrony poprzez żądanie miarkowania kary umownej.
Art. 484 § 2 kodeksu cywilnego dopuszcza zmniejszenie (miarkowanie) kary umownej, gdy zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane lub gdy kara umowna jest rażąco wygórowana. Jednak jest to możliwość tylko częściowego a nie całkowitego uchylenia się od obowiązku zapłaty kary umownej. Jest to wyjątek od zasady, że kara umowna należy się wierzycielowi bez względu na wysokość poniesionej szkody.
Miarkowania kary umownej następuje tylko na żądanie dłużnika. Żądając zmniejszenia kary umownej należy pamiętać, że takie żądanie powinno się wyraźnie zawrzeć w odpowiedzi na pozew. Twierdzi się bowiem, że (przynajmniej tak się przyjmuje w części orzeczeń), że samo żądanie dłużnika oddalenia powództwa o zapłatę kary umownej nie zawiera w sobie żądania miarkowania kary umownej. Jest to aktualne zwłaszcza wówczas gdy obrona pozwanego dłużnika ogranicza się tylko do podważania materialnoprawnych podstaw swojej odpowiedzialności. W praktyce zawsze należy takie żądanie wyraźnie sformułować i wskazać fakty uzasadniające żądanie miarkowania kary umownej, bo fakty uzasadniające żądanie zmniejszenie kary umownej będą z reguły inne niż fakty uzasadniające wniosek pozwanego o oddalenie powództwa w ogóle.
Przesłankami żądania miarkowania kary umownej są : (i) wykonanie przez dłużnika zobowiązania w znacznej części i (ii) rażące wygórowanie kary umownej.
To czy zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane zawsze zależy od konkretnej sytuacji i nie jest możliwe sformułowania jakiś ogólnych wytycznych według których można by oceniać czy zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane. Dokonując tej oceny należy badać w jakim stopniu przez częściowe wykonanie zobowiązania został zaspokojony interes wierzyciela , tzn. w jakim stopniu wierzyciel osiągnął to czemu służyło zawarcie umowy.
Wykonanie zobowiązania w znacznej części (i też w całości) nie stanowi co do zasady podstawy miarkowania kary umownej, jeżeli kara umowna została zastrzeżona na wypadek zwłoki (opóźnienia) w spełnieniu świadczenia.
Podobnie nieskuteczne będzie żądania obniżenia kary umownej jeżeli kara umowna została zastrzeżona na wypadek zwłoki w terminowym rozpoczęciu i zakończeniu poszczególnych etapów budowy, a zobowiązanie, w zakresie ostatecznie ustalonym przez strony i wynikającym z umowy, zostało w całości wykonane i odebrane bez zastrzeżeń co do jakości. W takiej bowiem sytuacji doszło jednak do naruszenia treści zobowiązania w zakresie terminu spełnienia świadczenia i zobowiązanie to nie zostało wykonane w terminie ustalonym przez strony umowy (a więc zostało wykonane nienależycie).
Kara umowna może być „rażąco wygórowana" już w chwili jej zastrzegania czyli zawierania umowy. Będzie tak wówczas gdy kara umowna jest nieproporcjonalnie wysoka w porównaniu z wartością świadczenia dłużnika. Kara umowna może stać się również „rażąco wygórowana” w następstwie zdarzeń zaszłych już po zawarciu umowy, mimo że w chwili zawarcia umowy taj cechy kara umowna nie miała. Np. o rażącym wygórowaniu kary umownej można mówić wówczas, gdy szkoda wierzyciela jest znikoma. Wówczas zachodzi rażąca dysproporcja pomiędzy jej wysokością a wysokością należnej kary umownej. Dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej wówczas gdy wierzyciel w ogóle nie poniósł szkody.
Uznaje się również, że podstawą miarkowania kary umownej jest stopień winy dłużnika w niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu zobowiązania. Jako podstawę miarkowania kary umownej dłużnik może się powoływać na przyczynienie się wierzyciela do niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Pamiętać jednak należy, że art. 362 kc regulujący przyczynienie się wierzyciela do powstanie szkody nie jest samodzielną przesłanką miarkowania kary umownej. Zmniejszenia kary umownej następuje tylko na podstawie art. 484 § 2 kc.
To czy kara umowna jest rażąco wygórowana ocenia się biorąc pod uwagę również relację wysokości kary umownej do wysokości odszkodowania jakie należałoby się wierzycielowi na zasadach ogólnych, relację wysokości kary umownej do wysokości wynagrodzenia wykonawcy czy też dostawcy, stopień naruszenia interesu wierzyciela na skutek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.
Tyułem uwagi końcowej : miarkowanie kary umownej nie polega na dostosowywaniu jej wysokości do rzeczywiście poniesionej przez wierzyciela szkody. Miarkując karę umowną sąd będzie brał pod uwagę funkcje kary umownej, czyli: funkcja stymulująca wykonanie zobowiązania, funkcja represyjna w postaci sankcji za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy oraz funkcja kompensacyjna. Dopiero jeżeli okaże się, że te cele kary umownej mogły być osiągnięte przez zastrzeżenie kary umownej w mniejszej wysokości można mówić o istnieniu podstawy do miarkowania kary umownej.
Miarkowania kary umownej następuje tylko na żądanie dłużnika. Żądając zmniejszenia kary umownej należy pamiętać, że takie żądanie powinno się wyraźnie zawrzeć w odpowiedzi na pozew. Twierdzi się bowiem, że (przynajmniej tak się przyjmuje w części orzeczeń), że samo żądanie dłużnika oddalenia powództwa o zapłatę kary umownej nie zawiera w sobie żądania miarkowania kary umownej. Jest to aktualne zwłaszcza wówczas gdy obrona pozwanego dłużnika ogranicza się tylko do podważania materialnoprawnych podstaw swojej odpowiedzialności. W praktyce zawsze należy takie żądanie wyraźnie sformułować i wskazać fakty uzasadniające żądanie miarkowania kary umownej, bo fakty uzasadniające żądanie zmniejszenie kary umownej będą z reguły inne niż fakty uzasadniające wniosek pozwanego o oddalenie powództwa w ogóle.
Przesłankami żądania miarkowania kary umownej są : (i) wykonanie przez dłużnika zobowiązania w znacznej części i (ii) rażące wygórowanie kary umownej.
To czy zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane zawsze zależy od konkretnej sytuacji i nie jest możliwe sformułowania jakiś ogólnych wytycznych według których można by oceniać czy zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane. Dokonując tej oceny należy badać w jakim stopniu przez częściowe wykonanie zobowiązania został zaspokojony interes wierzyciela , tzn. w jakim stopniu wierzyciel osiągnął to czemu służyło zawarcie umowy.
Wykonanie zobowiązania w znacznej części (i też w całości) nie stanowi co do zasady podstawy miarkowania kary umownej, jeżeli kara umowna została zastrzeżona na wypadek zwłoki (opóźnienia) w spełnieniu świadczenia.
Podobnie nieskuteczne będzie żądania obniżenia kary umownej jeżeli kara umowna została zastrzeżona na wypadek zwłoki w terminowym rozpoczęciu i zakończeniu poszczególnych etapów budowy, a zobowiązanie, w zakresie ostatecznie ustalonym przez strony i wynikającym z umowy, zostało w całości wykonane i odebrane bez zastrzeżeń co do jakości. W takiej bowiem sytuacji doszło jednak do naruszenia treści zobowiązania w zakresie terminu spełnienia świadczenia i zobowiązanie to nie zostało wykonane w terminie ustalonym przez strony umowy (a więc zostało wykonane nienależycie).
Kara umowna może być „rażąco wygórowana" już w chwili jej zastrzegania czyli zawierania umowy. Będzie tak wówczas gdy kara umowna jest nieproporcjonalnie wysoka w porównaniu z wartością świadczenia dłużnika. Kara umowna może stać się również „rażąco wygórowana” w następstwie zdarzeń zaszłych już po zawarciu umowy, mimo że w chwili zawarcia umowy taj cechy kara umowna nie miała. Np. o rażącym wygórowaniu kary umownej można mówić wówczas, gdy szkoda wierzyciela jest znikoma. Wówczas zachodzi rażąca dysproporcja pomiędzy jej wysokością a wysokością należnej kary umownej. Dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej wówczas gdy wierzyciel w ogóle nie poniósł szkody.
Uznaje się również, że podstawą miarkowania kary umownej jest stopień winy dłużnika w niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu zobowiązania. Jako podstawę miarkowania kary umownej dłużnik może się powoływać na przyczynienie się wierzyciela do niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Pamiętać jednak należy, że art. 362 kc regulujący przyczynienie się wierzyciela do powstanie szkody nie jest samodzielną przesłanką miarkowania kary umownej. Zmniejszenia kary umownej następuje tylko na podstawie art. 484 § 2 kc.
To czy kara umowna jest rażąco wygórowana ocenia się biorąc pod uwagę również relację wysokości kary umownej do wysokości odszkodowania jakie należałoby się wierzycielowi na zasadach ogólnych, relację wysokości kary umownej do wysokości wynagrodzenia wykonawcy czy też dostawcy, stopień naruszenia interesu wierzyciela na skutek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.
Tyułem uwagi końcowej : miarkowanie kary umownej nie polega na dostosowywaniu jej wysokości do rzeczywiście poniesionej przez wierzyciela szkody. Miarkując karę umowną sąd będzie brał pod uwagę funkcje kary umownej, czyli: funkcja stymulująca wykonanie zobowiązania, funkcja represyjna w postaci sankcji za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy oraz funkcja kompensacyjna. Dopiero jeżeli okaże się, że te cele kary umownej mogły być osiągnięte przez zastrzeżenie kary umownej w mniejszej wysokości można mówić o istnieniu podstawy do miarkowania kary umownej.