Po co w procesie cywilnym stosuje się instytucje prekluzji dowodowej? Odpowiedź jest bardzo prosta : chodzi o to aby zdyscyplinować powoda i pozwanego i zmusić ich do przytaczanie wszelkich twierdzeń i dowodów na ich poparcie najszybciej jak to możliwe. A cel tego jest taki aby sprawa mogła być rozpatrzona przez sąd tak szybko jak to możliwe.
Nowelizacją procedury cywilnej z lipca 2019r. (ustawa z dnia 4 lipca 2019r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw) ustawodawca zmienił uregulowania w zakresie terminów do przytaczania przez strony twierdzeń i dowodów na ich poparcie.
Zanim przejdę do umówienia tych zasad słowo wyjaśnienia co należy rozumieć przez sformułowanie „zgłaszanie twierdzeń i dowodów” (takiego sformułowania używa obecnie kodeks postępowania cywilnego). To sformułowanie oznacza opisywania przez strony stanu faktycznego sprawy (czyli faktów mających znaczenia dla rozstrzygnięcia żądań powoda) i podawanie przez strony dowodów, które maja udowodnić, że to co strony opisuję zaistniało w rzeczywistości.
W obecnie obowiązującym stanie prawnym nie ma jednego końcowego terminu do zgłaszania przez strony twierdzeń i dowodów na ich poparcie. To kiedy dla stron przypadnie końcowy termin do zgłaszania twierdzeń i dowodów zależy od przebiegu konkretnego postępowania i trybu postępowania. Na użytek niniejszego opracowania można wskazać terminy z nadejściem których kodeks postępowania cywilnego łączy zamknięcie dla stron możliwości późniejszego przytaczania twierdzeń i dowodów, ale to który z tych terminów będzie miał zastosowania w konkretnej sprawie zależy od przebiegu postępowania w tej konkretnej sprawie. Te końcowe terminy mogą być następujące:
1) terminem zasadniczym, który będzie miał zastosowanie w większości spraw, jest chwila zatwierdzenia planu rozprawy na posiedzeniu przygotowawczym. Powyższe dotyczy tych spraw, w których przewodniczący zarządził przeprowadzenie posiedzenia przygotowawczego i tym zastrzeżeniem, że przewodniczący nie zarządził złożenia przez strony pism przygotowawczych (pkt 3 poniżej);
2) jeżeli w sprawie nie zostało przeprowadzone postępowanie przygotowawcze strony mogą przytaczać twierdzenie i dowody do chwili zamknięcie rozprawy, ale strona może utracić to uprawnienie jeżeli sąd uzna że działa ona na zwłokę lub jeżeli strona nie zastosuje się do zarządzeń przewodniczącego lub postanowień sądu i tym zastrzeżeniem, że przewodniczący nie zarządził złożenia przez strony pism przygotowawczych (pkt 3 poniżej)
3) jeżeli przewodniczący zarządził wymianę pism przygotowawczych terminem końcowym do zgłoszenia twierdzeń i dowodów jest termin wyznaczony przez przewodniczącego do złożenia pisma (lub pism) przygotowawczych;
4) jeżeli w sprawie został wydany wyrok zaoczny pozwany wszelkie twierdzenia i dowody powinien powołać w sprzeciwie od wyroku zaocznego;
5) jeżeli po upływie ww. terminów powstanie potrzeba powołania przez stronę nowych twierdzeń i dowodów strona może to skutecznie uczynić jeżeli strona uprawdopodobni, że powołanie tych twierdzeń i dowodów wcześniej nie było możliwe albo że potrzeba ich powołania wynikła później;
6) strona może również powołać nowe fakty lub dowody w apelacji. Ale aby to uczynić skutecznie strona musi uprawdopodobnić, że ich powołanie w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie było możliwe albo potrzeba ich powołania wynikła później (czyli w apelacji);
7) w postępowaniu gospodarczym powód wszystkie twierdzenia i dowody powinien podać w pozwie, a pozwany w odpowiedzi na pozew. Stosownie do okoliczności sprawy przewodniczący może określić inny termin do powołania przez strony wszystkich twierdzeń i dowodów. Twierdzenia i dowody powołane z naruszeniem powyższych zasad są pomijane chyba że strona uprawdopodobni, że potrzeba ich powołania wynikła później lub ich powołanie stało się możliwe później (wówczas strona powinna powołać te dowody w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym potrzeba powołanie zaistniała albo powołanie stało się możliwe).
Jakie są dla strony procesu sankcje powołania twierdzeń i dowodów po upływie ww. terminów? Jeżeli strona spóźni się z powołaniem twierdzeń i dowodów te twierdzenia i dowody zostaną przez sąd pominięte. Jest to rygor obligatoryjny, czyli sąd musi to zrobić i nie ma co liczyć, że sąd pomimo naruszenia terminów prekluzyjnych przeprowadzi wnioskowane dowody lub weźmie pod uwagę podniesione twierdzenia. Oczywiście jak wyjaśniono w pkt 5) strona po upływie terminów może skutecznie przedstawić nowe twierdzenia i dowody, ale pod warunkiem wykazania, że powołanie tych twierdzeń i dowodów wcześniej nie było możliwe albo że potrzeba ich powołania wynikła później.
Przedstawione powyżej uregulowania są aktualne wg stanu prawnego obowiązującego na dzień 13.11.2021r.